🌑ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ — ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਵੰਡ ਦਾ ਮੰਚ?

🌑ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਪਾ ਰਹੇ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਲਕ਼ੀਰਾਂ

ਸੰਪਾਦਕ: ਜਤਿੰਦਰ ਬੈਂਸ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਬਰ ਬਿਊਰੋ
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਫੇਸਬੁੱਕ, ਐਕਸ (ਟਵਿੱਟਰ), ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਵਰਗੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਉਹ ਅਵਾਜ਼ ਜੋ ਕਦੇ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੱਧ ਹਨ ਜਾਂ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਦਾਨ?
ਜਦੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪਰਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਣਚਾਹੀ ਰੂਪ ਰੱਖਣ ਲੱਗੇ। ਅੱਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ, ਵੀਡੀਓਆਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਜ਼ਹਰ ਘੋਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨ ’ਤੇ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਤਾਣੇ — ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹੀ ਅਕਸਰ ਨਫ਼ਰਤ-ਭਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਿਨਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਉਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਧਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰੇ — ਕਿਉਂਕਿ ਟਕਰਾਅ ਹੀ “ਇਨਗੇਜਮੈਂਟ” ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਵੰਡ ਦਾ ਜਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ “ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ” ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ, ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਸਾਂਝੀ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੋਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਪੋਸਟ, ਹਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੋਚ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਲਿਖੀ ਗੱਲ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸੰਜੀਦਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਨਲਾਈਨ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਸਾਂਝ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਦਾ। ਚੋਣ ਸਾਡੀ ਹੈ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਈਏ ਜਾਂ ਤੋੜਨ ਦਾ ਹਥਿਆਰ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਦਾ ਗਲਤ ਵਰਤਾਓ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਜੀਦਗੀ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸਾਂਝ, ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਾ ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਤਿੰਦਰ ਬੈਂਸ, ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ਬਰ)

ਸੰਪਰਕ: 95920-93585